ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਵੱਲ 1984 ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਵੱਲ
1984 ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 1984 ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜਿਆ, ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ।
20 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 1984 ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ 1984 ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਸਨ। 2018 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਮਰਕੈਦ ਸੁਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ 2025 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਕੁਝ ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਅਸੀਂ 1984 ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾੜਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰਸਤਾ ਹੀ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ
1984 ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਗੁਆਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਭਰਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਉੱਜੜੇ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਦਰਦ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।ਪਰ ਅੱਜ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ Gen Z ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਜਨਮ 1984 ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ 1984 ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤਾਂ ਦੱਸੀਏ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਦੇਈਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੀਏ ਕਿ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਦਿੱਲੀ—ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤਸਵੀਰ
ਦਿੱਲੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਹਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ
ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਇਸਾਈ, ਬੌਧ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ।ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ—
ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾ ਕਰੋ।
ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਕਰੋ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੋ।
ਇਹੀ ਭਾਰਤੀਅਤ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸੋਚੀਏ—ਜੇ 1984 ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੱਜ ਵਾਲੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਕਿੰਨੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਲਈ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ, ਪੁਰਾਣੀ ਵੀਡੀਓ ਜਾਂ ਭੜਕਾਊ ਪੋਸਟ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਲਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੀੜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਲਈ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ Gen Z ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ” ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੌਣ ਹਨ?
ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ’ਤੇ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਡਾ ਗੁਆਂਢੀ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਾਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਫ਼ਰਤ, ਹਿੰਸਾ, ਝੂਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਅਫ਼ਵਾਹ, ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵੰਡ ਹੈ।
ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਡੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਨਾਲ, ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਸੰਦੇਸ਼
ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਹਰ ਆਗੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ।ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—
“ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਣਗੇ?” ਜੇ ਇਹ ਸੋਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ—ਹੁਣ ਸਮਾਜ ਕੀ ਸਿੱਖੇ?
ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਹੈ; ਸਮਾਜ ਦਾ ਕੰਮ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਵਾਲ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਡੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਮਾਫ਼ੀ ਦਾ ਅਰਥ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਰਥ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਸਿਖਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼
ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ Gen Z ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ।ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ।ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਹਰ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਮਾਜ, ਮੀਡੀਆ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਵੇ
ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ 1984 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣੀ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਸੀਂ 1984 ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਾ। ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਾ। ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਾ। ਪਰ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੀ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੀਏ।
ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਈਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਸੰਦਾਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਰ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਇੱਕ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗਲਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹਾਂ।
ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਓ, 1984 ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣਾਈਏ। ਆਓ, ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਭਵਿੱਖ ਦੇਈਏ। ਆਓ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਈਏ—
“ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਪਰ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾ ਬਣਾਓ।”
“ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੋ, ਪਰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।”
“ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨੋ, ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾ ਕਰੋ।”
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ—
