ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ 2026: ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ
“ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਰਦ ਹੰਢਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋ—ਅਸਲ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਅਸਲ ਬਦਲਾਅ”
ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਘੰਡ, ਐਡਵੋਕੇਟ, ਲਾਈਫ ਕੋਚ
ਹਰ ਸਾਲ 10 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਿਵਸ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ 2026 ਦੀ ਥੀਮ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਖੁਦ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣੀ ਹੀ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ?
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਤੰਬਰ 2026 ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ “ਪਾਗਲਪਨ” ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਗਲਤ ਹੈ। ਤਣਾਅ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਾ, ਉਦਾਸੀ, ਇਕੱਲਾਪਣ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਕਸਦ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਥਕਾਵਟ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਆਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਲਈ ਮਦਦ ਲੈਣ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਸੋਚ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ: “ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ” ਦੀ ਉਮੀਦ ਦਾ ਬੋਝ
ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਵੀ ਸੰਭਾਲੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵੀ ਕਰੇ, ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕਰੇ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਨਿਭਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵੀ ਰਹੇ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਹੈ—ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਸੁਣੇਗਾ? ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਟਕਰਾਅ, ਆਰਥਿਕ ਚਿੰਤਾ, ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ, ਸਮਾਜਕ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਤੁਲਨਾ ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਘਰ, ਨੌਕਰੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਿਗਕ ਨਿਯਮ, ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਔਰਤ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਜਣੇਪੇ ਦਾ ਡਰ, ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਮੀਦਾਂ, ਸਰੀਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਫੀਸਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ 13 ਫੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ ਲਗਭਗ 15.6 ਫੀਸਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ 19.8 ਫੀਸਦੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਭਾਲ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀ ਤਵੱਜੋ ਅਕਸਰ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਂ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰੀਰਕ ਥਕਾਵਟ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਹਾਰਮੋਨਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਦਾਸ ਰਹੇ, ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਤ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ” ਕਹਿ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਹੈ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ: ਇਕੱਲਾਪਣ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ
ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ “ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਕੱਲਾਪਣ, ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ 70 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 14.75 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕੁੱਲ ਦਿਸੳਬਿਿਲਟੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 6.8 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2023 ਵਿੱਚ 1.1 ਬਿਲੀਅਨ ਸੀ ਅਤੇ 2050 ਤੱਕ ਇਹ ਲਗਭਗ 2.1 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇਗੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਕਾਂਤ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਤਰੇ ਹਨ।
ਬੱਚੇ ਵਿਦੇਸ਼, ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੱਲੇ
ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਾਜਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ—ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਪੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦੂਰੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਫੋਨ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਬਦਲ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਥ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ।
ਇਸ ਲਈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸਾ ਭੇਜਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ, ਗੱਲਬਾਤ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਦੂਰ ਜਾਣ, ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ, ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ: ਨੌਕਰੀ ਖ਼ਤਮ, ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ
ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ 30-35 ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਸਵੇਰੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ—ਉਸ ਲਈ ਅਚਾਨਕ ਘਰ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਮਨੋਵਿਿਗਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ—“ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਕਿਸਨੂੰ ਹੈ?”
ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਨੂੰ “ਬੇਕਾਰੀ” ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ, ਲਿਖਣ, ਪੜ੍ਹਨ, ਬਾਗਬਾਨੀ, ਯਾਤਰਾ, ਸਿੱਖਣ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ—“ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ?”ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸਵਾਲ ਹੈ—“ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ “ਬਜ਼ੁਰਗ” ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਯਾਦ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਮਝੋ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਵੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸਮਾਜਕ ਸੰਪਰਕ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਗਰੁੱਪ, ਵਲੰਟੀਅਰਿੰਗ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਮਾਜਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 2026 ਦੀ ਥੀਮ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ “ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ—ਸੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਅਸਲ ਬਦਲਾਅ”” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ, ਚਿੰਤਾ, ਇਕੱਲਾਪਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੀਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀਏ—ਸੇਵਾ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਈ? ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ?
ਕਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਣਗਹਿਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ? ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਐਟਲਸ 2024 ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 37 ਫੀਸਦੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹਨ?”ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ— “ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ?” ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ—ਇਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸੇਵਾ ਹੈ। 2026 ਦੀ WHO ਥੀਮ ਸਾਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—
“ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋ, ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਓ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਲੋਕ ਖੁਦ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੋਣ।” ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੇ।
