ਫਿਨਲੈਂਡ ਤੋਂ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ: ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ

ਕਲਾਸਰੂਮ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਇੱਕ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਾਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਝਿੜਕ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਵਾਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। “ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ” ਜਾਂ “ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੈਂ” ਵਰਗੇ ਵਾਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਕਹੇ, “ਆਓ, ਇਸਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ” ਜਾਂ “ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦੇਖੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ”, ਤਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗਲਤੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੱਚਾ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗੱਲ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਹਰ ਗਲਤੀ ’ਤੇ ਝਿੜਕ, ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਤੁਲਨਾ ਮਿਲੇਗੀ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਿਸਕ ਲੈਣ ਤੋਂ ਡਰਨ ਲੱਗੇਗਾ। ਉਹ ਜਵਾਬ ਜਾਣਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲਤ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। “ਤੁਹਾਡਾ ਜਵਾਬ ਗਲਤ ਹੈ” ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ “ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ” ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਵੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਾਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ—“ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਲਓ”, “ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ”, “ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।” ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਸਲ ਹੌਸਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਹੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ। ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—“ਤੁਸੀਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।” ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਸਰੂਮ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਾ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਦੇ ਕਹਿ ਸਕੇ, “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ”, “ਕੀ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?”, “ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ” ਜਾਂ “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?” ਇਹ ਵਾਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਾ ਗਲਤੀ ਮੰਨਣ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਅਤੇ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਯਾਦ ਨਾ ਰੱਖਣ ਕਿ ਕਿਸ ਦਿਨ ਕਿਹੜੀ ਵਰਕਸ਼ੀਟ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ”, “ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੋ”, “ਗਲਤੀ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਹੈ” ਜਾਂ “ਆਓ, ਇਸਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੌਰੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਲੇਬਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ। ਹਰ ਬੱਚਾ ਇੱਕੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ। ਹਰ ਬੱਚਾ ਇੱਕੋ ਗਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਬੱਚਾ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲਚਕਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਲਈ ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੌਰੇ ਦੀ ਅਸਲ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਮਿਲੇ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹਰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਹਿੰਮਤ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਗਲਤੀ ਕਰੇ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਗਲਤ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੁਧਾਰਦਾ; ਉਹ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

— ਗਗਨਦੀਪ ਕੌਰ

ਸਪਸ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪਟਿਆਲਾ

ਫਿਨਲੈਂਡ  ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ  ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਆਪਕ