ਹਾਸਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ – ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਬਿੰਨਾ ਸਾਈਡ ਇਫੈਕਟ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ-ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾਪਣ “ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ।”
(ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਹਫ਼ਤੇ) ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ
ਲੇਖਕ:ਡਾ ਸੰਦੀਪ ਘੰਡ ਐਡਵੋਕੇਟ
ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਦੇਂ ਪਰ ਇਹ “ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ ਕੁਝ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਣ-ਖੇਡਣ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਦੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਫੁੱਲਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਲਾਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜੁੜਾਅ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸਗੰਠਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਛੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਤਨਹਾਈ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼, ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਾਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ
ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ—“ਹੱਸਦੇ ਰਹੋ, ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।” ਪਰ ਹਾਸਾ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਿਰਆ ਹੈ।2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਧੀਬੱਧ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ 15 ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 1,344 ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਖ਼ਲਾਂ ਜਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣਾ ਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਿਲਆ ਕਿ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀਆਂ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਰਥਾਤ, ਹੱਸਣਾ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖਰਚ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜੁੜਾਅ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸਗੰਠਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਛੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲਾਪਣ ਅਤੇ ਤਨਹਾਈ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼, ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਾਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ
ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ—“ਹੱਸਦੇ ਰਹੋ, ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।” ਪਰ ਹਾਸਾ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਿਰਆ ਹੈ।2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਧੀਬੱਧ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ 15 ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 1,344 ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਖ਼ਲਾਂ ਜਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣਾ ਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਿਲਆ ਕਿ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀਆਂ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਰਥਾਤ, ਹੱਸਣਾ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖਰਚ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੱਸਣਾ, ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਦਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਸਾ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚੰਗੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਾਸਾ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਮਰੀਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਹਾਸਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਮਨ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਕੱਲਾਪਣ—ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਬਿਮਾਰੀ
ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ, ਵਟਸ-ਅਪ,ਫੈਸਬੁੱਕ,ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਲਿਆ ਹੈ?ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਮੋਬਾਈਲ ਉੱਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਗੇਮ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਚੈਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੋਕ ਹਨ, ਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਕਨੁਕੇਟਡ ਹਾਂ ਪਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਡਿਸਕਨੁਕੇਟਡ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸਗੰਠਨ ਦੀ 2025 ਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸਗੰਠਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਛੇਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਾਸੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੱਥਾਂ—ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਸਨ ਜੋ ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਸੱਥ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਸੱਥ/ਚੌਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਖੇਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸਦਾ, ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਾ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ। ਔਰਤਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀਆਂ।ਉਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਨ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਘੱਟ ਸਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਅੱਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਵੱਧ ਸੀ—ਆਪਣਾਪਣ।
ਰਿਸ਼ਤੇ—ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣਾ ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਕਿਸੇ ਮਹਿੰਗੇ ਖਿਡੌਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿਣਾ—“ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ”—ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾਪਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਫ਼ਤਰ, ਸਾਥੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੁਝਿਆ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਕੱਲਾਪਣ—ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਬਿਮਾਰੀ
ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ, ਵਟਸ-ਅਪ,ਫੈਸਬੁੱਕ,ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਲਿਆ ਹੈ?ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਮੋਬਾਈਲ ਉੱਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਗੇਮ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਚੈਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੋਕ ਹਨ, ਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਕਨੁਕੇਟਡ ਹਾਂ ਪਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਡਿਸਕਨੁਕੇਟਡ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸਗੰਠਨ ਦੀ 2025 ਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸਗੰਠਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਛੇਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਾਸੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੱਥਾਂ—ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਸਨ ਜੋ ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਸੱਥ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਸੱਥ/ਚੌਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਖੇਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸਦਾ, ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਾ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ। ਔਰਤਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀਆਂ।ਉਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਨ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਘੱਟ ਸਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਅੱਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਵੱਧ ਸੀ—ਆਪਣਾਪਣ।
ਰਿਸ਼ਤੇ—ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣਾ ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਕਿਸੇ ਮਹਿੰਗੇ ਖਿਡੌਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿਣਾ—“ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ”—ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾਪਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਫ਼ਤਰ, ਸਾਥੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੁਝਿਆ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਨਹੀਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਅੱਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਡਿਜਟੀਲ ਡਿਵਾਈਸ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਬੱਚਾ ਚੁੱਪ ਰਹੇ—ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਦਿਓ।ਬੱਚਾ ਖਾਣਾ ਖਾਏ—ਵੀਡੀਓ ਚਲਾ ਦਿਓ।ਬੱਚਾ ਰੋਵੇ—ਗੇਮ ਦੇ ਦਿਓ।ਪਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਉਸਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੋ। ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ। ਉਸਦੇ ਡਰ ਸੁਣੋ। ਉਸਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸੁਣੋ।ਹਰ ਰੋਜ਼ 20-30 ਮਿੰਟ ਦਾ ਪ੍ਰੀਵਾਰਕ ਸਮਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਸੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਾ ਨਹੀਂ
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਾਸਾ ਤਦੋਂ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ, ਗਰੀਬੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਅਪੰਗਤਾ, ਉਮਰ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਕੇ ਹੱਸਣਾ “ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਾਸਾ” ਨਹੀਂ।ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਾਸਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦਿਲ ਹਲਕਾ ਕਰੇ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਹਲਕਾ ਹੱਸ ਲੈਣਾ ਵੀ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ ਹਿਚਕਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ—“ਕੀ ਹੋਇਆ?” ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—“ਕੁਝ ਨਹੀਂ।”ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾਪਣ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ “ਸੁਣਨ” ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਿਖਾਉਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੈਂਸਰ, ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼, ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।ਹਾਸਾ ਦਵਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।ਪਿਆਰ ਐਂਟੀਬਾਟਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।ਦੋਸਤੀ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ।ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਲਾਜ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾਪਣ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ “ਸਮਾਂ” ਮੁੜ ਖਰੀਦਣਾ ਪਵੇਗਾ।ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਸੁੱਖ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਰ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।
ਅੱਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਡਿਜਟੀਲ ਡਿਵਾਈਸ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਬੱਚਾ ਚੁੱਪ ਰਹੇ—ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਦਿਓ।ਬੱਚਾ ਖਾਣਾ ਖਾਏ—ਵੀਡੀਓ ਚਲਾ ਦਿਓ।ਬੱਚਾ ਰੋਵੇ—ਗੇਮ ਦੇ ਦਿਓ।ਪਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਉਸਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੋ। ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ। ਉਸਦੇ ਡਰ ਸੁਣੋ। ਉਸਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸੁਣੋ।ਹਰ ਰੋਜ਼ 20-30 ਮਿੰਟ ਦਾ ਪ੍ਰੀਵਾਰਕ ਸਮਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਸੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਾ ਨਹੀਂ
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਾਸਾ ਤਦੋਂ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ, ਗਰੀਬੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਅਪੰਗਤਾ, ਉਮਰ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਕੇ ਹੱਸਣਾ “ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਾਸਾ” ਨਹੀਂ।ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਾਸਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦਿਲ ਹਲਕਾ ਕਰੇ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਹਲਕਾ ਹੱਸ ਲੈਣਾ ਵੀ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ ਹਿਚਕਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ—“ਕੀ ਹੋਇਆ?” ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—“ਕੁਝ ਨਹੀਂ।”ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾਪਣ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ “ਸੁਣਨ” ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਿਖਾਉਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੈਂਸਰ, ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼, ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।ਹਾਸਾ ਦਵਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।ਪਿਆਰ ਐਂਟੀਬਾਟਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।ਦੋਸਤੀ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ।ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਲਾਜ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾਪਣ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਸਾਨੂੰ “ਸਮਾਂ” ਮੁੜ ਖਰੀਦਣਾ ਪਵੇਗਾ।ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਸੁੱਖ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਰ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।
ਮਾਂ ਨਾਲ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ।ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਕੁੁਝ ਵੀ ਹੋਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਨੈਰਜੀ ਡਰਿੰਕ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੱਸਣਾ।ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣਾ।ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਘਰ ਵੱਡੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਵਧਾਈ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਈਪਾਸ ਬਣੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਈਪਾਸ ਸਰਜਰੀਆਂ ਦਾ ਦੋਰ ਵੀ ਵਧਿਆ।ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਸਟੰਟਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਟੰਟ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾ ਦਿਤਾ।
ਅਸੀਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਧਾ ਲਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਸੰਵਾਦ ਵਧਾਇਆ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਧਾ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਹਾਸਾ ਵਧਾਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਇੱਕ ਹਾਸਾ, ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਲੇ ਮਿਲਣਾ
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਾਂਗੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੁਸਖਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—
“ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ।”
“ਦਵਾਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਆਰ, ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰੋ।ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਮਿਲੋ।ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੋ।ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਖੇਡੋ।ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹੱਸੋ।ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੀ—ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ—“ਦਵਾਈ” ਹੋਵੇ।
ਲੇਖਕ
ਡਾ: ਸੰਦੀਪ ਘੰਡ ਐਡਵੋਕੇਟ
ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਕੋਚ/ਕਾਲਮਨਵੀਸ
ਮਾਨਸਾ-ਮੋਬਾਈਲ 9478231000
ਬੱਚੇ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੱਸਣਾ।ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣਾ।ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਘਰ ਵੱਡੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਵਧਾਈ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਈਪਾਸ ਬਣੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਈਪਾਸ ਸਰਜਰੀਆਂ ਦਾ ਦੋਰ ਵੀ ਵਧਿਆ।ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਸਟੰਟਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਟੰਟ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾ ਦਿਤਾ।
ਅਸੀਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਧਾ ਲਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਸੰਵਾਦ ਵਧਾਇਆ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਦਵਾਈਆਂ ਵਧਾ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਹਾਸਾ ਵਧਾਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਇੱਕ ਹਾਸਾ, ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਲੇ ਮਿਲਣਾ
ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਾਂਗੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੁਸਖਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—
“ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ।”
“ਦਵਾਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਆਰ, ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰੋ।ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਮਿਲੋ।ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੋ।ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਖੇਡੋ।ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹੱਸੋ।ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੀ—ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ—“ਦਵਾਈ” ਹੋਵੇ।
ਲੇਖਕ
ਡਾ: ਸੰਦੀਪ ਘੰਡ ਐਡਵੋਕੇਟ
ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਕੋਚ/ਕਾਲਮਨਵੀਸ
ਮਾਨਸਾ-ਮੋਬਾਈਲ 9478231000
