ਵਾਇਰਲ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਸਮਾਜ
ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਹੂਲਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਵਾਹ, ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਵੀਡੀਓ, ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ ਮਨਘੜਤ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਅੱਜ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਇੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੇਜੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।’ ਇਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2025 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 80.6 ਕਰੋੜ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 49.1 ਕਰੋੜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਯੂਜ਼ਰ-ਆਈਡੈਂਟਿਟੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕ ਡਿਜੀਟਲ ਮੰਚਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਇਟਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ 2026 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ 58 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਨਲਾਈਨ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 39 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਆਨਲਾਈਨ ਖ਼ਬਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਵਟਸਐਪ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। 2025 ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ 53 ਫ਼ੀਸਦੀ ਉੱਤਰਦਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਟਸਐਪ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਜਾਂ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਚੈਨਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। ਇਸੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ, ਵਟਸਐਪ, ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪਹੁੰਚ ਕਾਰਨ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਚ 21 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 6, 2020 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਸਬੰਧੀ 34 ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 27 ਵਟਸਐਪ ਫਾਰਵਰਡ ਅਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਫ਼ਵਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਘਬਰਾਹਟ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਵਹਿਮ ਅਤੇ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। 30ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਹੀ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਲੋਕ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕੇਸ਼ਿਕਾ ਕਿਰਿਆ (capillary effect) ਵਰਗੀ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਚਮਤਕਾਰ ਮੰਨਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਸਮੂਹਕ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਤੀਜੇ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀਡੀਓ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਨੇਹਾ ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅੱਜ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ’ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀਡੀਓ ਦੀ ਅਸਲ ਥਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਕੱਛਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁੱਤ ਮੁੰਨ ਕੇ ਲੈਣ ਗਏ,ਬੱਚੇ ਚੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਦਾ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਰੌਲ਼ਾ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਵੈਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਠੱਗ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਝੂਠੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਝੂਠੇ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਫੈਲਾਅ ਕੇ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਚੋਣ ਲਾਭ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੱਥਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੜ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਏਆਈ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਤੱਥ ਨਾਲੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਲਦੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੀਡੀਓ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ।
ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸਾਡੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਸਾਰੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ’ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ‘ਸਬੂਤ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਜਕ ਭੇਡ-ਚਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਮੰਨਣਾ ਉਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਇਰਲ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਈ ਕਿੱਥੋਂ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਖ਼ਬਰ ਸਰੋਤ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ? ਜੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਸੁਨੇਹਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਭੇਜਣਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੀਡੀਆ ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ‘ਫਾਰਵਰਡ’ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਝੂਠਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਮਹਿੰਗਾ ਮੋਬਾਈਲ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਪੀਡ ਹੈ। ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਵਾਇਰਲ ਹੋਈ ਹਰ ਗੱਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੱਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ‘ਸੁਣਿਆ ਹੈ’ ਤੋਂ ‘ਸਾਬਤ ਹੈ’ ਵੱਲ ਵਧੀਏ। ਵਹਿਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਫ਼ਵਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਵਾਇਰਲ ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ ਕੇ ਸੋਚੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣਾ ਸੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਹੋਣ ਲਈ ਸਬੂਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਲਾਡੀ ਜਗਤਾਰ
9463603091
