ਲੇਖਕ- ਦਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹਮੀਦੀ
ਪੰਛੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਹਾਵਣੀ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਚਹਚਹਾਟ ਨਾਲ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ, ਪੰਛੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੰਗਾਂ, ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਚਾਣ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗੌਰੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ ਜਾਂ ਗਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ, ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਡਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਦੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉੱਡਾਣ ਤੋਂ ਹੀ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖ, ਹਲਕਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਡਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੰਛੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਦਿਸ਼ਾ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਸਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਹੈ।
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੰਛੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਸਫਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਕੜੀ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚਿੜੀਆਂ, ਕਬੂਤਰ, ਕੋਇਲ, ਮੈਨਾ, ਤੋਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂ ਵਰਗੇ ਪੰਛੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਰੌਣਕਮਈ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਆਮ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ, ਕੱਟਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਘਟ ਗਏ ਹਨ।
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਰੁਚਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖਤਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬੜੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੋਸਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਤਾਰੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੰਛੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਆਲ੍ਹਣੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਖੋਖਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾਬਰ ਜਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਮੋਰ ਦਾ ਨਾਚ ਅਤੇ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਟ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ ਭਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕੱਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਖਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕੱਟਾਈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਟਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਈ ਜਾਵੇ, ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਜਾਣ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਸਰੇ ਬਚਾਏ ਜਾਣ।
ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਾਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਮਈ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਜੁਟਤਾ ਸਾਂਝੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਕੇ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਟ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਛੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਡਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੰਪਰਕ:98554-23222
Leave a Reply