“25 ਮਾਰਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼=ਗ਼ਦਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵਜੀਦਕੇ: ਅਟੱਲ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ”

ਲੇਖਕ-ਦਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹਮੀਦੀ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਤੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵਜੀਦਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੰਘਰਸ਼, ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 1885 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਧਨੌਲਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੇਲਾ ਸ਼ਾਹ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪਿੰਡ ਵਜੀਦਕੇ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਹਾਇਸ਼ ਵਜੀਦਕੇ ਖੁਰਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਂਝਾ ਸ਼ਹੀਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਧਾਰਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਚੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਨ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ 1909 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮਨੀਲਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਭੜਕੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਨੀਲਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨੇ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। 1914 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੱਦੇ ‘ਤੇ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵੀ ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਦਸਲੂਕੀ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੱਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਮਮਾਨ ਅਤੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠੇ ਗਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰਕਾਰ 25 ਮਾਰਚ 1915 ਨੂੰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵਜੀਦਕੇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਡਿਗੇ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਹਾਂਤ ਕਰ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਬ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਪਿੰਡ ਵਜੀਦਕੇ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਦਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵਜੀਦਕੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। 25 ਮਾਰਚ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਈਏ।