ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਜਾਲ: ਕੀ ਇਹ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ?

ਲੇਖਕ: ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਰਨ ਵਰਮਾ

ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਧਦੀ ਭੋਜਨ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਅਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਖਾਦ ਦੀ ਖਪਤ ਦੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਅੰਕੜੇ

ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2018-2019 ਵਿੱਚ 115 ਕਰੋੜ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਖਪਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 150 ਕਰੋੜ ਥੈਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 143 ਕਰੋੜ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਖਪਤ 150 ਕਰੋੜ ਥੈਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ‘ਤੇ ਦੋਹਰਾ ਝਟਕਾ

ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁਣ ਸਾਡੀਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਕਣਕ, ਚੌਲ, ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘਿਓ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਤੋਂ ਅਛੂਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ, ਐਲਰਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ।

ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਘੱਟ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਦੀਨਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਸਾਨ ਹੋਰ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਚੱਕਰ ਹਰ ਸਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬੰਜਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਅਤੇ ਕਾਲਾਬਾਜ਼ਾਰੀ

ਖਾਦ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 3 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (ਸਬਸਿਡੀ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਖਾਦ ਉਦਯੋਗ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਜਾਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਕੁੱਲ 3 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚੋਂ 2.5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸਿਰਫ ਆਯਾਤ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬੰਜਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 13 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਖਾਦ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਯੂਰੀਆ ਖਾਦ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ 40 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 6 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਯੂਰੀਆ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ 85 ਤੋਂ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਯੂਰੀਆ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਪਰ ਇਸ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਚੋਲੇ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਕਾਲਾਬਾਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਹੱਲ

ਹੁਣ, ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ‘ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਬਨ’ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਕੁਝ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਲਾਗਤ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਗਰਾਨੀ ਟੀਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਝਾਅ:

1. ਹਰੀ ਖਾਦ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ: ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯੋਗਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਹਰੀ ਖਾਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
2. ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ: ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
3. ਵਿਗਿਆਨਕ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ: ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਬਦਲੋ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਦਾਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਉੱਪਰਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
4. ਉੱਨਤ ਸਿੰਚਾਈ ਤਕਨੀਕਾਂ: ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ ਅਪਣਾਓ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪੱਧਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਖਾਦ ਸਿੱਧੇ ਪੌਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ।
5. ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ: ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘੱਟ ਖਾਦ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਨਤੀਜੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
6. ਪਸ਼ੂਧਨ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਸੰਤੁਲਨ: ਗੋਬਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਭਵਿੱਖ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਈਏ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਈਏ।