ਫਕੀਰਾਂ (ਸੂਫੀਅਤ-ਗੁਪਤ ਸਮਰਾਜ)ਦੀ ਰਸੋਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ — ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਅਸਲ ਕਥਾ

ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਰਸੋਈ: ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ (ਏਕਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ)

ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਝ ਅਤੇ ਮਾਨਿਸਕ ਸਤੁੰਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਪੂਰਬੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਭੋਜਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ–ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਕੱਚਾ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਰੀਤ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਚਲ ਨਹੀਂ ਸਕੀ।ਗੁਪਤ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਲਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਸੀ,ਜਿੱਥੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਰਮ ਜਾਂ ਚੌਲਤਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।7ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਬੁੱਧ ਭਿਖਖੂ ਈ-ਚਿੰਗ ਨੇ ਵੀ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਵੈਸੇਵੀ ਰਸੋਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਫ਼ਰੀਦੁਦੀਨ ਗੰਜਸ਼ਕਰ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਲੰਗਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉਭਰੀ, ਉਸਦੀ ਚਰਚਾ 1623 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਵਾਹਿਰੁਲ-ਫਰੀਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸੁਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵੰਡਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸੀ।ਇਹ ਲੰਗਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ:ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ,ਛੂਆਛੂਤ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹੀ ਜਾਵੇ,ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕੋ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਾਉਣ।ਬੇਸ਼ਕ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਹਿਲਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਥਾ ਆਫ਼ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟਡੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਦਭੁੱਤ ਨਿਰਤਰ ਸੰਕਲਪ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੱਕ, ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਭੇਦ ਭੋਜਨ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਬੇਸ਼ਕ ਮੂਲ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਰੀਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ (ਲਗਭੱਗ 1481) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਬਰਾਬਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ, ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕੋ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਛਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ—ਸੇਵਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਇਕੱਤਤਾ—ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਤੱਕ, ਲੰਗਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾ (ਸੇਵਾ), ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਗਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਚੇ ਮੰਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕੌਮ ਨੇ ਸੇਵਾ, ਦਇਆ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਭਨਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਹ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਕੌਮ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।
ਜੰਮੂ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਸੋਈਆਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਛੂਆਛੂਤ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਸਨ। 12ਵੀਂ–13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਨੇ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ 1500 ਈ. ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ, ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤ–ਪਾਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਲੰਗਰ’ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਜਾਤ–ਪਾਤ, ਲੰਿਗ, ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਨਸਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਲੰਗਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ (ਲ਼ੳਚਟੋ-ੜੲਗੲਟੳਰਿੳਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਪੰਥ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਇਹ ਭੋਜਨ ਕਰ ਸਕੇ।

ਲੰਗਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਾਜ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੂਹਿਕ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕਿਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਲੰਿਗ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰਥਾ ਲੰਗਰ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਹੋਣ—ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੇਘਰ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਇਆ।

ਅੱਜ ਦਾ ਲੰਗਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਜਿਉਦਾਂ ਜਾਗਦਾ ਮਾਡਲ ਹੈ।ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸਾਰਵਜਨਿਕ, ਸਮਾਨਤਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸੇਵਾ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਲੰਿਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਕਿ ਹਰ ਪੰਥ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ਼ ਭੋਜਨ ਕਰ ਸਕੇ।ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸ: ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣਾਇਆ।ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਅੱਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਸਮੇਂ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ
ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਮੁਲਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਵੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਖਾਲਸਾ ਏਡ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੁੱਫਤ ਭੋਜਨ ਦੇ ਲੰਗਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਲੰਗਰ,ਐਨਕਾਂ ਦਾ ਲੰਗਰ,ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਖੂਨਦਾਨ ਦਾ ਲੰਗਰ,ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਤ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਸਵੈਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਆੰਦੋਲਨ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲੰਗਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਤੰਗੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਲੰਗਰ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ
ਕੋਵਿਡ–19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਲੰਗਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਕੋਵਿਡ–19 ਦੇ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤਿਿਵਧੀਆਂ ਠੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭੇ।ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲਗਭਗ 80 ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਸੈਨੀਟਾਈਜ਼ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੱਗਰੀ ਪਹੁੰਚਾਈ।ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਕਵੀਨਜ਼ ਵਿਲੇਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ 1,45,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਵੰਡੇ।

ਲੌਸ ਐਂਜਿਲਸ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਕੇਅਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇ “ਡਰਾਈਵ-ਥਰੂ ਲੰਗਰ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਮੰਦਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਸਵੈਸੇਵਕ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਪੈਕੇਟ ਵੰਡਦੇ ਰਹੇ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ “ਆਕਸੀਜਨ ਲੰਗਰ” ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਉਪਕਰਮ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਆਕਸੀਜਨ ਲੰਗਰ” ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੰਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਆਕਸੀਜਨ ਸਿਿਲੰਡਰ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਸਹਾਇਤਾ ਉਹਨਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਉਦਾਹਰਨ ਸੀ ਜੋ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸੇਵਾ ਹੈ।
ਲੰਗਰ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜੜਾਂ ਸੁਫੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ “ਸਭਨਾ ਦਾ ਭਲਾ” ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਲੰਗਰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ, ਲੰਿਗ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਮ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਤਦ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ। ਇਸੇ ਲਈ ਲੰਗਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ ਹੈ।
ਲੇਖਕ
ਡਾ: ਸੰਦੀਪ ਘੰਡ ਐਡਵੋਕੇਟ
ਕਾਲਮਨਵੀਸ-ਲਾਈਫ ਕੋਚ
ਮਾਨਸਾ-9815139576