ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ —ਸਮੂਹ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ—ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦੇਣ

(ਪ੍ਰਕਾਸ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਭੋਤਿਕ ਉਮਰ ਮਹਿਜ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਦਾ ਜਨਮ  ਜੁਲਾਈ 1656 ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਮਿੱਤੀ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਦੀ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰਕ੍ਰਿਸਨ ਸਾਹਿਬ।ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੂਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ।ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੁ ਸਨ ਅਤੇ ਆਈ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਧੀਰਜ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੁਣ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

1663 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਹੈਜ਼ਾ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਹਿੱਤ ਘਰਾਂ ਤੋ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਦੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਜਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ।ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਆਪ ਖੁਦ ਚੇਚਕ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1664 ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਨਾ ਮਨਾਵੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਦਸਵੇਂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹ

“ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਜੀ ਧਿਆਇਐ, ਜਿਸ ਡਿਠੇ ਸਭਿ ਦੁਖਿ ਜਾਇ॥’
ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਜੋ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਘਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਜੋ “ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।” ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਹ ਔਰਤ ਅਸਲੀ ਰਾਣੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਦਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਠਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ‘ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਅੰਦਰ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਔਰਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਹਿੰਗੇ ਗਹਿਿਣਆਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਮੋਟੇ ਘਰੇਲੂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਇੱਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਰਾਣੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਸੂਟ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ?” ਰਾਣੀ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ।

ਚੇਚਕ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹੈਜ਼ਾ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਾ ਪੀਰ (ਬਾਲ ਪੈਗੰਬਰ) ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਦਿਨ ਰਾਤ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਚੇਚਕ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬਿਸਤਰੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕੋਮਲ ਸਰੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮੋੜ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:”ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੂੰ ਬਿਮਾਰ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ?” ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ ਉਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਖੁਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੋਂ ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਕਿਉਂ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਕੌਣ ਲਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ:”ਗੁਰਗੱਦੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ, ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇਗਾ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥ ਵੇਖਣ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਪਦਰਥ (4 ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਵਸਤੂਆਂ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋਗੇ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।” ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ।ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ,” ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ। ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ।”

ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਨਾ ਮਨਾਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ।ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਰਸਮੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ “ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ” ਕਹਿ ਸਕਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਬਕਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇਗਾ। ਸੰਦਰਭ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਹਰਿਿਕ੍ਰਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਸਰੀਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1664 ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਗਰੀਬੀ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ।ਗੁਰੁ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਲੇਖਕ ਡਾ ਸੰਦੀਪ ਘੰਡ ਲਾਈਫ ਕੋਚ
ਮਾਨਸਾ-9815139576